Kitab Memerdekakan Budak

Bab Budak Mudabbar, Mukatab, dan Ummu Walad

باب المدبر والمكاتب وأم الولد

Bab Budak Mudabbar, Mukatab, dan Ummu Walad

١٤٣٠ – عَنْ جَابِرٍ ﵁ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ أَعْتَقَ غُلَامًا لَهُ عَنْ دُبُرٍ، لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ. فَقَالَ: «مَنْ يَشْتَرِيهِ مِنِّي» ? فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بِثَمَانِمَائَةِ دِرْهَمٍ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ (١)، وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ: فَاحْتَاجَ (٢)، وَفِي رِوَايَةٍ لِلنَّسَائِيِّ: وَكَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ، فَبَاعَهُ بِثَمَانِمَائَةِ دِرْهَمٍ، فَأَعْطَاهُ، وَقَالَ: «اقْضِ دَيْنَكَ» (٣).

1430 – Dari Jabir ﵁ bahwa seorang laki-laki dari kaum Anshar memerdekakan budaknya secara mudabbar (diatur merdeka setelah majikannya meninggal), sedangkan ia tidak memiliki harta selainnya. Berita itu sampai kepada Nabi ﷺ, lalu beliau bersabda: "Siapakah yang mau membelinya dariku?" Maka Nu'aim bin 'Abdillah membelinya seharga delapan ratus dirham. Muttafaq 'Alaih (1). Dalam lafazh Al-Bukhari: "Lalu ia membutuhkan harta" (2). Dan dalam riwayat An-Nasa'i: "Dan ia memiliki utang, lalu beliau menjualnya seharga delapan ratus dirham, kemudian menyerahkan uang itu kepadanya seraya bersabda: 'Lunasilah utangmu'." (3)

[١] صحيح. أخرجه: أحمد ٣/ ٢٩٤، والبخاري (٦٧١٦)، ومسلم ٥/ ٩٧ (٩٩٧) (٥٨)، وأبو داود (٣٩٥٧)، وابن ماجه (٢٥١٣)، والترمذي (١٢١٩) ولم ترد عندهما القيمة، والنسائي ٥/ ٦٩، وأبو يعلى (١٩٨٤)، وأبو عوانة (٥٧٩٥)، والطحاوي في «شرح المشكل» (٤٩٢٥)، وابن حبان (٤٩٣٠)، والبيهقي ١٠/ ٣٠٨. انظر: «الإلمام» (١١٨٩)، و «المحرر» (٩٩٤).
Terjemah: Shahih. Dikeluarkan oleh: Ahmad 3/294, Al-Bukhari (6716), Muslim 5/97 (997) (58), Abu Dawud (3957), Ibnu Majah (2513), At-Tirmidzi (1219) dan tidak disebutkan nominal harganya menurut keduanya, An-Nasa'i 5/69, Abu Ya'la (1984), Abu 'Awanah (5795), Ath-Thahawi dalam "Syarh Al-Musykil" (4925), Ibnu Hibban (4930), dan Al-Baihaqi 10/308. Lihat: "Al-Ilmam" (1189), dan "Al-Muharrar" (994).

[٢] صحيح. أخرجه: البخاري ٣/ ٩١ (٢١٤١)، وعبد بن حميد (١٠٠٥)، والنسائي ٨/ ٢٤٦، وأبو يعلى (٢٢٣٦)، وأبو عوانة (٥٨٠٦)، والطحاوي في «شرح المشكل» (٤٩١٨)، وابن حبان (٤٩٣٢)، والبيهقي ١٠/ ٣١٠. انظر: «المحرر» (٩٩٤).
Terjemah: Shahih. Dikeluarkan oleh: Al-Bukhari 3/91 (2141), 'Abd bin Humaid (1005), An-Nasa'i 8/246, Abu Ya'la (2236), Abu 'Awanah (5806), Ath-Thahawi dalam "Syarh Al-Musykil" (4918), Ibnu Hibban (4932), dan Al-Baihaqi 10/310. Lihat: "Al-Muharrar" (994).

[٣] ضعيف؛ لم يذكر هذه العبارة إلا محاضر بن المورع، وهو صدوق له أوهام وقد أعرض عنها صاحبا الصحيحين. أخرجه: النسائي ٨/ ٢٤٦، وأبو عوانة (٥٨٠٩). انظر: «الإلمام» (١١٩٢)، و «المحرر» (٩٩٥).
Terjemah: Dha'if; tidak menyebutkan ungkapan ini kecuali Muhadhdhir bin Al-Mawarri', dia shaduq namun memiliki kekeliruan dan telah ditinggalkan riwayat ini oleh kedua penyusun Ash-Shahihain. Dikeluarkan oleh: An-Nasa'i 8/246, dan Abu 'Awanah (5809). Lihat: "Al-Ilmam" (1192), dan "Al-Muharrar" (995).

١٤٣١ – وَعَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ مُكَاتَبَتِهِ دِرْهَمٌ» أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ (١). وَأَصْلُهُ عِنْدَ أَحْمَدَ وَالثَّلَاثَةِ، وَصَحَّحَهُ الْحَاكِمُ (٢).

1431 – Dari 'Amr bin Syu'aib, dari ayahnya, dari kakeknya, dari Nabi shallallahu 'alaihi wa sallam, beliau bersabda: "Budak Mukatab adalah tetap seorang budak selama masih tersisa pembayaran akad mukatabah padanya walaupun hanya satu dirham." Diriwayatkan oleh Abu Dawud dengan sanad Hasan (1). Dan asal hadits ini ada pada Ahmad dan tiga perawi (Abu Dawud, At-Tirmidzi, An-Nasa'i), serta dishahihkan oleh Al-Hakim (2).

[١] إسناده حسن؛ لأجل السلسلة المعروفة. أخرجه: أبو داود (٣٩٢٦)، والطحاوي في «شرح المعاني» (٤٣٥٣)، والطبراني في «مسند الشاميين» (١٣٨٦)، والبيهقي ١٠/ ٣٢٤. انظر: «المحرر» (٩٩٧).
Terjemah: Sanadnya Hasan; karena silsilah (sanad) yang sudah dikenal ('Amr bin Syu'aib 'an abihi 'an jadidih). Dikeluarkan oleh: Abu Dawud (3926), At-Thahawi dalam "Syarh Al-Ma'ani" (4353), At-Thabarani dalam "Musnad Asy-Syamiyyin" (1386), dan Al-Baihaqi 10/324. Lihat: "Al-Muharrar" (997).

[٢] إسناده حسن؛ للسبب السابق. أخرجه: أحمد ٢/ ١٨٤، وأبو داود (٣٩٢٧)، وابن ماجه (٢٥١٩)، والترمذي (١٢٦٠)، والنسائي في «الكبرى» (٥٠٠٨)، وابن حبان (٤٣٢١)، والدارقطني ٤/ ١٢١، والحاكم ٢/ ٢١٨، والبيهقي ١٠/ ٣٢٣.
Terjemah: Sanadnya Hasan; karena sebab sebelumnya. Dikeluarkan oleh: Ahmad 2/184, Abu Dawud (3927), Ibn Majah (2519), At-Tirmidzi (1260), An-Nasa'i dalam "Al-Kubra" (5008), Ibn Hibban (4321), Ad-Daraquthni 4/121, Al-Hakim 2/218, dan Al-Baihaqi 10/323.

١٤٣٢ – وَعَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ﵂ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا كَانَ لِإِحْدَاكُنَّ مُكَاتَبٌ، وَكَانَ عِنْدَهُ مَا يُؤَدِّي، فَلْتَحْتَجِبْ مِنْهُ» رَوَاهُ الْخَمْسَةُ وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ (١).

١٤٣٢ – Dari Ummu Salamah ﵂, ia berkata: Rasulullah ﷺ bersabda: "Jika salah seorang di antara kalian (para wanita) memiliki budak mukatab, dan ia memiliki harta yang cukup untuk melunasinya, maka hendaklah ia berhijab darinya." Diriwayatkan oleh Imam yang Lima dan dishahihkan oleh At-Tirmidzi (١).

[١] إسناده ضعيف؛ فيه نبهان مولى أم سلمة، وهو مقبول حيث يتابع وإلا فلا يقبل حديثه إذا تفرد. أخرجه: أحمد ٦/ ٢٨٩، وأبو داود (٣٩٢٨)، وابن ماجه (٢٥٢٠)، والترمذي (١٢٦١)، والنسائي في «الكبرى» (٩١٨٤)، وأبو يعلى (٦٩٥٦)، والطحاوي في «شرح المشكل» (٢٩٨)، وابن حبان (٤٣٢٢)، والبيهقي ١٠/ ٣٢٧. انظر: «المحرر» (٩٩٨).
Terjemah: Sanadnya dha'if; di dalamnya terdapat Nabhan maula Ummu Salamah, ia berstatus maqbul apabila ada mutaba'ah (penguat), dan jika tidak ada maka haditsnya tidak diterima apabila ia menyendiri. Dikeluarkan oleh: Ahmad 6/289, Abu Dawud (3928), Ibn Majah (2520), At-Tirmidzi (1261), An-Nasa'i dalam "Al-Kubra" (9184), Abu Ya'la (6956), Ath-Thahawi dalam "Syarh Al-Musykil" (298), Ibn Hibban (4322), dan Al-Baihaqi 10/327. Lihat: "Al-Muharrar" (998).

١٤٣٣ – وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «يُودَى الْمُكَاتَبُ بِقَدْرِ مَا عَتَقَ مِنْهُ دِيَةَ الْحُرِّ، وَبِقَدْرِ مَا رَقَّ مِنْهُ دِيَةَ الْعَبْدِ» رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ (١).

1433 – Dari Ibn 'Abbas ﵄ bahwa Nabi ﷺ bersabda: "Budak mukatab dibayar diatnya sesuai kadar bagian yang telah merdeka berupa diat orang merdeka, dan sesuai kadar bagian yang masih menjadi budak berupa diat budak." Diriwayatkan oleh Ahmad, Abu Dawud, dan An-Nasa'i (1).

[١] اختلف في هذا الحديث اختلافاً كبيراً ومداره على عكرمة، قال البيهقي: حديث عكرمة إذا وقع فيه الاختلاف وجب التوقف فيه، وهذا المذهب إنما يروى عن علي بن أبي طالب ﵁، وهو أنَّه يعتق بقدر ما أدى، وفي ثبوته -عن النَّبيِّ ﷺ نظر والله أعلم. فرواه عن عكرمة أيوب واختلف عليه، فرواه حماد بن سلمة عنه فجعله من مسند ابن عباس، أخرجه أحمد ١/ ٣٦٩، وأبو داود (٤٥٨٢)، والترمذي (١٢٥٩)، والنسائي ٨/ ٤٦، والطحاوي في «شرح المعاني» (٤٣٤٩)، والطبراني في «الكبير» (١١٨٥٧)، والدارقطني ٤/ ١٢١، والحاكم ٢/ ٢١٨، والبيهقي ١٠/ ٣٢٥، وتابع أيوبَ يحيى بنُ أبي كثير، عن عكرمة به، أخرجه أحمد ١/ ٢٢٢، وأبو داود (٤٥٨١)، والنسائي ٨/ ٤٦، وابن الجارود (٩٨٢)، والطحاوي في «شرح المعاني» (٤٣٥١)، والطبراني في «الكبير» (١١٩٩١)، والدارقطني ٣/ ١٩٩، والحاكم ٢/ ٢١٨، والبيهقي ١٠/ ٣٢٥، ورواه وهيب عن أيوب فجعله من مسند علي، أخرجه: أحمد ١/ ٩٤، والنسائي في «الكبرى» (٥٠٠٣)، ورواه حمّاد بن زيد عن أيوب فجعله من مرسل عكرمة عن النَّبيِّ ﷺ، أخرجه الطحاوي في «شرح المعاني» (٤٣٥٠)، ورواه إسماعيل بن علية -في رواية عنه- عن أيوب فجعله من قول عكرمة، ذكرها البيهقي، وفي رواية أخرى لابن علية رواه عن أيوب، عن عكرمة، عن علي من قوله، أخرجه النسائي في «الكبرى» (٥٠٠٤)، ثم إنَّ الجمهور على خلاف هذا الحديث. انظر: «الإلمام» (١١٨٦)، و «المحرر» (٩٩٩).
Terjemah: Dipertentangkan mengenai hadits ini dengan perbedaan yang besar dan porosnya pada 'Ikrimah. Al-Baihaqi berkata: 'Hadits 'Ikrimah jika terjadi perselisihan di dalamnya, maka wajib ber-tawaqquf (menahan diri) padanya.' Dan mazhab ini hanyalah diriwayatkan dari 'Ali bin Abi Thalib ﵁, yaitu bahwa ia merdeka sesuai kadar apa yang telah dibayarkan, sedangkan penetapan keshahihannya dari Nabi ﷺ perlu ditinjau ulang, wallahu a'lam. Ayyub meriwatkannya dari 'Ikrimah dan diperselisihkan padanya: Hammad bin Salamah meriwayatkan darinya lalu menjadikannya bagian dari Musnad Ibn 'Abbas, dikeluarkan oleh Ahmad 1/369, Abu Dawud (4582), At-Tirmidzi (1259), An-Nasa'i 8/46, At-Thahawi dalam «Syarh Al-Ma'ani» (4349), At-Thabrani dalam «Al-Kabir» (11857), Ad-Daraquthni 4/121, Al-Hakim 2/218, dan Al-Baihaqi 10/325. Yahya bin Abi Katsir mengikutinya dari Ayyub dari 'Ikrimah dengannya, dikeluarkan oleh Ahmad 1/222, Abu Dawud (4581), An-Nasa'i 8/46, Ibn Al-Jarud (982), At-Thahawi dalam «Syarh Al-Ma'ani» (4351), At-Thabrani dalam «Al-Kabir» (11991), Ad-Daraquthni 3/199, Al-Hakim 2/218, dan Al-Baihaqi 10/325. Wuhaib meriwatkannya dari Ayyub lalu menjadikannya bagian dari Musnad 'Ali, dikeluarkan oleh: Ahmad 1/94, dan An-Nasa'i dalam «Al-Kubra» (5003). Hammad bin Zaid meriwatkannya dari Ayyub lalu menjadikannya bagian dari mursal 'Ikrimah dari Nabi ﷺ, dikeluarkan oleh At-Thahawi dalam «Syarh Al-Ma'ani» (4350). Isma'il bin 'Ulayyah meriwatkannya –dalam suatu riwayat darinya– dari Ayyub lalu menjadikannya bagian dari perkataan 'Ikrimah, yang disebutkan oleh Al-Baihaqi. Dalam riwayat lain milik Ibn 'Ulayyah, ia meriwatkannya dari Ayyub, dari 'Ikrimah, dari 'Ali dari perkataannya, dikeluarkan oleh An-Nasa'i dalam «Al-Kubra» (5004). Kemudian sesungguhnya mayoritas ulama (jumhur) menyelisihi hadits ini. Lihat: «Al-Ilmam» (1186), dan «Al-Muharrar» (999).

١٤٣٤ – وَعَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ -أَخِي جُوَيْرِيَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵄ قَالَ: مَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ مَوْتِهِ دِرْهَمًا، وَلَا دِينَارًا، وَلَا عَبْدًا، وَلَا أَمَةً، وَلَا شَيْئًا، إِلَّا بَغْلَتَهُ الْبَيْضَاءَ، وَسِلَاحَهُ، وَأَرْضًا جَعَلَهَا صَدَقَةً. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ (١).

1434 – Dan dari Amr bin Al-Harits —saudara laki-laki Juwairiyah Ummul Mukminin ﵄— ia berkata: Rasulullah ﷺ tidak meninggalkan satu dirham pun ketika beliau wafat, tidak pula satu dinar, budak laki-laki, budak perempuan, maupun sesuatu apa pun, melainkan bighal putihnya, senjatanya, dan sebidang tanah yang beliau jadikan sebagai sedekah. Diriwayatkan oleh Al-Bukhari (1).

[١] صحيح. أخرجه: البخاري ٤/ ٢ (٢٧٣٩)، وابن أبي عاصم في «الآحاد والمثاني» (٢٧٦٠)، والنسائي ٦/ ٢٢٩، والدارقطني ٤/ ١٨٥، والبيهقي ٦/ ١٦٠. انظر: «الإلمام» (١١٩٣)، و «المحرر» (١٠٠٠).
Terjemah: Shahih. Dikeluarkan oleh: Al-Bukhari 4/2 (2739), Ibnu Abi 'Ashim dalam Al-Ahad wa Al-Matsani (2760), An-Nasa'i 6/229, Ad-Daraquthni 4/185, dan Al-Baihaqi 6/160. Lihat: Al-Ilmam (1193) dan Al-Muharrar (1000).

١٤٣٥ – وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَيُّمَا أَمَةٍ وَلَدَتْ مِنْ سَيِّدِهَا، فَهِيَ حُرَّةٌ بَعْدَ مَوْتِهِ» أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ وَالْحَاكِمُ بِإِسْنَادٍ ضَعِيفٍ (١)، وَرَجَّحَ جَمَاعَةٌ وَقْفَهُ عَلَى عُمَرَ ﵁ (٢).

1435 – Dari Ibn 'Abbas, ia berkata: Rasulullah ﷺ bersabda: "Hamba sahaya perempuan mana saja yang melahirkan anak dari tuannya, maka ia merdeka setelah kematian tuannya." Dikeluarkan oleh Ibn Majah dan Al-Hakim dengan sanad yang dha'if (1), dan sekelompok ulama merajihkan kemauqufannya kepada 'Umar ﵁ (2).

[١] ضعيف؛ فيه حسين بن عبد الله الهاشمي متفق على شدة ضعفه. أخرجه: أحمد ١/ ٣٠٣، وابن ماجه (٢٥١٥)، والحاكم ٢/ ١٩، والدارقطني ٤/ ١٣٠، والبيهقي ١٠/ ٣٤٦.
Terjemah: Dha'if; di dalamnya terdapat Husain bin 'Abdillah Al-Hasyimi yang disepakati akan kelemahan beratnya. Dikeluarkan oleh: Ahmad 1/303, Ibn Majah (2515), Al-Hakim 2/19, Ad-Daraquthni 4/130, dan Al-Baihaqi 10/346.

[٢] صحيح موقوفاً. أخرجه: مالك في «الموطأ» (٢٢٤٨) برواية الليثي، والبيهقي ١٠/ ٣٤٦.
Terjemah: Shahih secara mauquf. Dikeluarkan oleh: Malik dalam «Al-Muwaththa'» (2248) riwayat Al-Laitsi, dan Al-Baihaqi 10/346.

١٤٣٦ – وَعَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ أَعَانَ مُجَاهِدًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ غَارِمًا فِي عُسْرَتِهِ، أَوْ مُكَاتَبًا فِي رَقَبَتِهِ، أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ» رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَصَحَّحَهُ الْحَاكِمُ (١).

1436 – Dari Sahl bin Hunaif ﵁, bahwasanya Rasulullah ﷺ bersabda: "Barang siapa membantu seorang mujahid di jalan Allah, atau orang yang terlilit utang dalam kesulitannya, atau budak mukatab dalam pembebasan dirinya, niscaya Allah menaunginya pada hari yang tidak ada naungan kecuali naungan-Nya." Diriwayatkan oleh Ahmad, dan dishahihkan oleh Al-Hakim (1).

[١] إسناده ضعيف؛ فيه عبد الله بن سهل بن حنيف وهو مجهول، وكذلك عبد الله بن محمد بن عقيل لا يقبل منه إذا تفرد. أخرجه: ابن أبي شيبة (١٩٩٠٣)، وأحمد ٣/ ٤٨٧، وعبد بن حميد (٤٧١)، وابن أبي عاصم في «الجهاد» (٩٤)، والطحاوي في «شرح المشكل» (٣٨١٨)، والطبراني في «الكبير» (٥٥٩٠)، والحاكم ٢/ ٨٩ – ٩٠، والبيهقي ١٠/ ٣٢٠.
Terjemah: Sanadnya dha'if; di dalamnya terdapat 'Abdullah bin Sahl bin Hunaif dan ia seorang yang majhul, demikian pula 'Abdullah bin Muhammad bin 'Aqil tidak diterima darinya apabila ia menyendiri (tafarrud). Dikeluarkan oleh: Ibn Abi Syaibah (19903), Ahmad 3/487, 'Abd bin Humaid (471), Ibn Abi 'Ashim dalam «Al-Jihad» (94), Ath-Thahawi dalam «Syarh Al-Musykil» (3818), Ath-Thabarani dalam «Al-Kabir» (5590), Al-Hakim 2/89-90, dan Al-Baihaqi 10/320.